15 .Eργο (β) Τοπίο -επιτραπέζιο σκεύος (2010)

Η σύνθεση είναι επηρεασμένη από το έργο του Γκίκα <<Μαύρος ήλιος>>-δημιουργήθηκε από σφυρηλατημένες  χάλκινες βέργες, χρωματισμένες με μελάνια.

πλάγια όψη

λεπτομέρεια σύνθεσης

14.H χάλκινη εποχή του αφηγητή. Εργο (α).(2009)

Ο χαλκός είναι ένα από τα αγαπημένα υλικά του αφηγητή -ταξιδευτή και σκέφτηκε να παρουσιάσει  δείγματα δουλειάς του από αυτήν την  περίοδο.

Χάλκινος κρατήρας -   διαμορφωμένος απο  σφυρηλατημένο   φύλλο χαλκού σε αμόνι και οξειδωμένος στη φωτιά .Μεταφορικά μοιάζει και με κρατήρα ηφαιστείου.

.

λεπτομέρεια χείλους

13.H σφυρηλάτηση του χαλκού σε σμίλη

Ο αφηγητής ρίχνει μια ματιά προς τα πίσω, στην διαδικασία χύτευσης ενός χάλκινου εργαλείου από τον μεταλλουργό.
Ο χαλκός έμενε μέσα στη μήτρα έως ότου να κρυώσει. Είχε τότε ελαφρά συσταλεί μέσα στο καλούπι του, γεγονός που διευκόλυνε τον τεχνίτη στο να μπορεί να βγάλει το μέταλλο χωρίς να κάνει ζημιά (στο καλούπι).
Καθώς ο χαλκός είναι από τη φύση του ένα μαλακό μέταλλο, ό τεχνίτης έπρεπε να τον σφυρηλατήσει, ώστε να αποκτήσει μεγαλύτερη σκληρότητα. Τον ακουμπούσε πάνω σε αμόνι και με τα χτυπήματα του σφυριού τον διαμόρφωνε σε μία σμίλη (*)εύχρηστη, ανθεκτική στις κρούσεις και με κοφτερή και σκληρή ακμή. Το σφυρί κτυπούσε το σώμα του χαλκού, έτσι ώστε να λεπταίνει σταδιακά μέχρι την ακμή του.Το σχήμα που πιθανώς είχε η κεφαλή του σφυριού ήταν ελαφρώς κυρτό. Έτσι όταν χτύπαγε το μέταλλο μπορούσε να το λεπταίνει και να το φαρδαίνει συγχρόνως, βάζοντας λιγότερη δύναμη. Αφού έδινε στο εργαλείο το τελικό του σχήμα, σφυρηλατούσε πάλι την ακμή και την έκανε κοφτερή, σκληρή και ανθεκτική.

Σφυρηλάτηση της ακμής της σμίλης

Ανάλογα με την μελλοντική χρήση της σμίλης, ο τεχνίτης έδινε με τη σφυρηλάτηση στην ακμή το κατάλληλο σχήμα. Αν ήθελε να κόβει με κρούση, έπρεπε να  σχηματίσει τη βάση της ακμής χονδρύτερη, αν όμως σκόπευε να την κάνει να κόβει πιέζοντάς την στο υλικό, τότε θα έπρεπε να την λεπτύνει.

Πιθανά σχήματα ακμών

 

* Χάλκινη σμίλη: εργαλείο κοπής μαλλακών πετρών και ξύλων.

12.Η πέτρα που έγινε αμόνι

Όπως και να ήταν στημένο το εργαστήρι του νεολιθικού τεχνίτη, σίγουρα σε κάποια άκρη θα είχε μια μεγάλη σκληρή πέτρα με επίπεδη επιφάνεια η ένα σκληρό κορμό ξύλου με τα νερά του κόντρα . Πάνω του θα ακουμπούσε καρπούς για να τους σπάσει, μπορεί και πέτρες για να τις λαξεύση. Έχοντας αποκτήσει την γνώση επεξεργασίας του χαλκού, έπαιρνε το χυτευμένο μέταλλο από το καλούπι, το στήριζε πάνω της και το κτυπούσε με σφυρί, ώστε να του δώσει το τελικό του σχήμα καθώς και τη σκληρότητα και την αντοχή που χρειαζόταν (ανάλογα με το αντικείμενο που κάθε φορά κατασκεύαζε). Η τεχνική αυτή ονομάστηκε σφυρηλάτηση και εξελίχθηκε στην σημαντικότερη διαδικασία διαμόρφωσης και επεξεργασίας των μετάλλων.

To σκληρό ξύλο η την πέτρα αυτή, που της έδωσαν το όνομα άκμων, αργότερα την αντικατέστησαν με  μια συμπαγή πλάκα χαλκού η μπρούντζου.Το όνομά αυτό σήμαινε τον εκ του ουρανού πίπτοντα μύδρο, τον κεραυνό. Ήταν δηλαδή το υλικό που δεχόταν το ξέσπασμα της φύσης. Ο άκμων μετονομάστηκε σε αμόνι και συμβόλιζε την θηλυκή, παθητική ενέργεια  της φύσης ενώ το σφυρί την αρσενική δημιουργική δύναμη, γνώρισμα όλων των θεών του κεραυνού.



Εγκυκλοπαίδεια Δρανδάκη - Άκμων.
Λεξικό συμβόλων-Τζ. Κούπερ Πύρινος Κόσμος 

11.Απο τον κρουστήρα στη σφύρα

Στο χρονικό διάστημα που ορίζεται σαν περίοδος μετάβασης (από την εποχή δηλαδή που τα εργαλεία ήταν λίθινα έως την εποχή που τα κατασκεύαζαν από χαλκό, 3200-2700 περίπου π.Χ), οι τεχνίτες είχαν στη διάθεσή τους μια μεγάλη ομάδα εξελιγμένων λίθινων εργαλείων. Αρκετά από αυτά δάνεισαν το σχήμα τους σε νέα, φτιαγμένα από χαλκό. Η κροκάλα έγινε χάλκινη σφύρα, ο πέλεκυς χάλκινη σμίλη, η λεπίδα οψιανού μαχαίρι και η λίθινη αιχμή έγινε χάλκινη.
 Το πιο χρησιμοποιημένο εργαλείο από την Παλαιολιθική εποχή ήταν η κροκάλα, κυρίως η ποταμίσια, φυσικά λειασμένη από το νερό και με σχήμα που να επιτρέπει το εύκολο πιάσιμό της.

εικ.1

 Σφιγμένη στην παλάμη του τεχνίτη, δούλευε σαν κρουστήρας (*), είτε για να σπάει και να ανοίγει  καρπούς, είτε για να τούς θρυμματίζει. Χρησίμευε επίσης για την κατασκευή λίθινων εργαλείων, καθώς η κρούση ήταν ο τρόπος λάξευσης επιλεγμένων πετρών από  πυριτόλιθο και χαλαζία. Έτσι κατασκεύαζαν πελέκεις, λεπίδες, ξέστρα, γλυφίδες, αιχμές κτλ.
 Σημαντική ανακάλυψη των προγενέστερων περιόδων ήταν η χρησιμοποίηση στειλεού για την στήριξη της κροκάλας. Δύο ήταν οι τρόποι στερέωσης: Α. Η πέτρα ήταν στερεωμένη (πιθανώς με λουριά) σε σκαλισμένη εγκοπή στην άκρη του ξύλου ( εικόνα 1) και Β. άνοιγαν  τρύπα πάνω στην πέτρα με τοξωτό τρυπάνι και σφήνωναν την άκρη του ξύλου μέσα της ( εικόνα 2). Αυτή ήταν μία ακόμα ιδιαίτερα εξελιγμένη τεχνική για τις συγκεκριμένες χρονικές περιόδους. Με την ανακάλυψη του στειλεού(*) κατάφεραν επίσης να αυξήσουν την ταχύτητα και την ισχύ της κρούσης του εργαλείου, χρησιμοποιώντας ταυτόχρονα λιγότερη δύναμη.

εικ.2

* Στειλεός-στειλιάρι: ξύλινη κυλινδρική λαβή σφύρας ( σφυριού)

* Κρουστήρας: λίθινο εργαλείο για την λάξευση των πετρών

("Η λάξευση του λίθου στην Παλαιολιθική εποχή-τεχνικές και σταθερότυποι" Α. Μονδρέα Αγραφιώτη, " Experiments in Egyptian Archaeology-stone working technology" Denys A. Stocks,
"Πειραματική Αρχαιολογία: διάνοιξη οπής σε εργαλεία λειασμένου λίθου" Χ. Ματζάνας )

10.Αναπαραγωγικές μήτρες -καλούπια

Αναπαραγωγικές μήτρες - καλούπια

Η σημαντικότερη πιστεύω ανακάλυψη αυτής της πρώιμης περιόδου του χαλκού - μετά την επεξεργασία, τον καθαρισμό του μεταλλεύματος και την χύτευσή του σε κοιλότητες - ήταν η δυνατότητα να αναπαράγουν μαζικά πολλά ίδια εργαλεία ή όπλα. Αυτό το κατάφεραν με την εξέλιξη της χύτευσης: από την κοιλότητα στο χώμα  προχώρησαν σε χύτευση μέσα σε  φορητή, αναπαραγωγική μήτρα - καλούπι.
  Μέχρι τότε, πιθανόν μόνο ο κεραμίστας μπορούσε να παράγει πολλαπλά. Πατώντας ένα αντικείμενο πάνω στον μαλακό πηλό είχε τη δυνατότητα μέσω του αποτυπώματός του να το αναπαράγει, έχοντας πρώτα ψήσει τον πηλό στη φωτιά ώστε να γίνει ανθεκτικός. Αυτή η γνώση και η εμπειρία καθιστούσαν την βοήθεια του κεραμίστα πολύ σημαντική στη φάση αυτή.
  Ο λιθοξόος επίσης, σκάλιζε  κοιλότητες σε  πέτρα (για  να δώσει σχήμα σε κεραμικά ή σε δέρματα), αλλά στην διαδικασία της χύτευσης η πέτρα δεν είχε μεγάλες αντοχές. Η υψηλή θερμοκρασία του χαλκού κατα τη χύτευση δημιουργούσε φθορές στην επιφάνεια της πέτρας

Ανοικτή κεραμική μήτρα

 Τα πρώτα καλούπια που κατασκευάστηκαν θα πρέπει να ήταν ανοικτά .Ο τεχνίτης είχε το λιωμένο χαλκό στο χωνευτήρι και το έχυνε στο καλούπι . Καθώς όμως ο χαλκός κρύωνε, αποκτούσε μία αρκετά ανώμαλη επιφάνεια (στην ανοικτή του πλευρά του καλουπιού) που δημιουργούσε δυσκολίες στην τελική επεξεργασία του εργαλείου.Κάποιος τεχνίτης πιθανόν σκεφθηκε  να καλύψει το καλούπι ,   με μία επίπεδη και ανθεκτική στη θερμοκρασία πλάκα .Ετσι ο λιωμένος χαλκός  χυνώταν μέσα στο κλειστό πλέον καλούπι από μια κωνική οπή που ανοιγόταν στο πάνω του μέρος .     Η πλάκα αυτή έπρεπε να έχει καλή επαφή στο χείλος του καλουπιού ,για   να μην χύνεται ο χαλκός έξω την στιγμή της χύτευσης.
    

                                           Χύτευση σε ανοικτή μήτρα - καλούπι, για σμίλη.

                



                


               Κλειστή μήτρα λίθινη




  Ο αφηγητής ανοίγει παρένθεση στο χρόνο για να περιγράψει την εξέλιξη της βασικότερης τεχνικής επεξεργασίας του χυτευμένου εργαλείου και θα επανέλθει.

                 
                              
                                                








         

9.Ο τόπος για το στήσιμο του καμινιού

Ήταν ένα ύψωμα ανοικτό και εκτεθειμένο στους βορειοδυτικούς ανέμους, με θέα το απέραντο Αιγαίο. Λίγο χαμηλότερα ανάβλυζε μια πηγή με άφθονο νερό που κατέληγε στη ρεματιά και από κει έφθανε ως τη θάλασσα. Σε μιά τέτοια τοποθεσία, σε κοντινή απόσταση από την πηγή, βρισκόταν και το έδαφος από  όπου  οι ντόπιοι έβγαζαν χαλκούχα πετρώματα. Όλα τα παραπάνω έκαναν το μέρος ιδανικό για το στήσιμο του καμινιού. Οι εργασίες για το πλάσιμο και την κατασκευή του καμινιού από τον κεραμίστα και το βοηθό του άρχιζαν νωρίς, με το πρώτο φως. Εκτός από το καμίνι έπρεπε να φτιάξουν με πηλό το "χωνευτήρι" καθώς και τα καλούπια μέσα στα οποία θα έχυναν το λιωμένο μέταλλο. Όσο έπλαθαν τον πηλό, το δυνατό αεράκι έφερνε τριμμένα άχυρα από το διπλανό κτήμα και έτσι τυχαία ανακατεύονταν στην όλη μάζα.
Μέχρι το βράδυ η δουλειά τους είχε τελειώσει. Άφησαν τα κομμάτια να στεγνώσουν, ώστε τις επόμενες μέρες να τα βάλουν στη φωτιά.Το επόμενο πρωινό καθώς τις μέρες που ακολούθησαν έκαναν κάποιες παρατηρήσεις.
Πρόσεξαν πως όπου ο πηλός είχε ανακατευτεί με άχυρο η επιφάνεια του δεν παρουσίαζε σκασίματα, ενώ όπου δεν υπήρχε άχυρο η επιφάνεια έκανε χαραγματιές.
Επίσης μετά από την ολοκλήρωση του καθαρισμού του μεταλλεύματος και την χύτευση των εργαλείων με χαλκό, είδαν ότι το χωνευτήρι που είχε στη μάζα του αρκετά άχυρα άντεξε περισσότερα λυωσίματα συγκριτικά με αυτό που η μάζα του είχε μόνον πηλό.
Ακόμα και σήμερα, το ανακάτεμα σπασμένων άχυρων ή ξεραμένων περιττωμάτων αλόγων ( ή φυτοφάγων ζώων) στη μάζα του πηλού με σκοπό την κατασκευή χωνευτηρίων χύτευσης, είναι μια πρακτική που εφαρμόζεται από τεχνίτες που ζούν σε περιοχές της Ασίας και της Αφρικής.

The copper smelting workshop at Chrysokamino:Recontructing the smelting process
Philip P. Betancourt.
Preliminary results from an experimental study of perforated copper- smelting shaft furnaces from Chrysokamino (Eastern Crete).
M. Catapotis,O.Pryce and Y. Bassiakos
Jewellery &silversmithing techniques C. Codiva (Ashanti casting).